آدام
آداما آداملیق قالار
آدام گئده ر آدی قالار
آدام وار رحمت آپارار ، آدامدا وار لعنت آپارار
آدام تایین تاپماسا ، گونو آخ واینان گئچر
آدام گرک دشمنیندن ده بیر عاغیل اؤرگنه
آداما سؤزو بیر دؤنه دئیرلر
آدامی آدام ائیلین پولدو
آدامین آدی پیس چیخینجا جانی چیخایدی
آدامین اوریین ده کینی اوخوماق اولماز
آدام وار کی اوزو گولور ایچه ریسی آغلیر
آدامنان آدامین چوخ فرقی وار
آدامین اؤلومو میرده شیرنن موللایا تویدو
زور
زورنان گؤزللیک اولماز
زورنان پهلوانلیق اولسا ، ائششکین گوجو هامی دان چوخدو
زورو دا وار ، زری ده
زور سؤزون آخیری اولماز
زورا داغلار دایانماز
زورنان یئریین ایت ، سورویه فایداسی اولماز
زور قاپی دان گیرنده ، آغیز دادی باجادان قاچار
قازان
قازانین قاراسی گئدر ، اوزون قاراسی گئتمز : سیاهی دیک می رود و سیاهی
رو نمی رود.
قازان دیبی یالییانین ، نیشانلی سی گؤیچک اولار : کسی که ته دیگ را بخورد ،
نامزد زیبا قسمتش می شود.
قازان قاپاق سیز اولماز ایگیت پاپاق سیز : دیگ بدون در نمی شود و جوانمرد
بدون کلاه
قازانا گؤره ، آش قاینات : آش را به اندازه دیگ ات بجوشان
قازان اولسون ، دولو اولسون ، یئیه نی تاپیلار : دیگ باشد و پر باشد ، خورنده
اش پیدا می شود
قوناق
قوناغین آغزینا باخارلار ، آتینا یئم ودئره رلر
قوناغا گؤره سوفرا آچارلار
قوناق حیاسیز اولسا ، ائو ییه سینی ائودن قووار
قوناق سیز ائو ، اوغورسوز ائو
قوناق سیز ائو ، سوسوز ده ییرمان
قوناق قوناغی ایسته مز ، ائو ییه سی هئچ بیرین
قوناغین روزوسو اؤزوندن قاباق گلر
یاخجی
یاخجی آدام یاوانا دؤزه ر
یاخجی آتلاری ، یاخجی کیشی لر مینیب گئتدیلر
یاخجی ایت اله دوشمز
یاخجی ایشه آللاه ضامین دیر
یاخجی نین اؤزو یاخجی دیر ،چالیش یامان یاخجی لیق اؤرگت
یاخجی یولداش ، یامان گونده تانینار
یاخجی دئی ، یاخجی ائشیت
یاخجی گون جنت دیر ، یامان گون جهنم
یاخجی مال یئرده قالماز
یاغیش
یاغیش ایسلادار گون قورودار
یاغیش یاغار ، یئر دویماز
یاغیش دان قالانی دا دولو ووردو
یاغیش یاغا ، دامجی داما ، آرواد دوغا ، قوناق گله
یاغیش دان قاچدیم ، دولویا دوشدوم
بیر خیرداجا اتا سؤزلری
یا
یا ده وه اؤلر یا ده وه چی ، یا اوستونده یاتان حاجی
یا تخت ، یا قیرمیزی بخت
یا اؤله رم یا قالارام
یا ولوله دن یا زلزله دن
یا بئلینه مین ، یا بئلینه میندیر
یا حسن کئچل ، یا کئچل حسن
یا هن یا یوخ
یا اوز ، یا دوز
یا جین ، یا شیطان
یا جین ، یا ده ییرمان
یامان
یامان یئیه نین اولسون ، یامان دئیینه نین اولماسین
یامان آدامین باشینا داش سالاسان ایاغینا ده یر
یامان آداما هئچ زاد اولماز
یامانلیغا یامانلیق ائله مزلر
یامان گونون عؤمرو از اولار
قیش
قیش چیخار اوزو قارالیق کؤموره قالار : زمستان می گذرد و روسیاهی به زغال می
ماند
قیش اولماسا قار اولماز ، قار اولماسا بار اولماز : زمستان نباشد برق نیست ، برف
نباشد بهار نیست
قیشین یورقانی ، یایین آیرانی : در زمستان لحاف ، در تابستان آبدوغ می چسبد
قیش دا ایشله مییه ن ، یای دا دیشله مز : کسی که در زمستان کار نکند ، در
تابستان نان نمی خورد
قیشین ایشی ، یازین یئمیشی : کار در زمستان و خوردنی در بهار
قیش گؤرموین بولبول ، یازین قدرینی بیلمز : بلبلی که سرمای زمستان را نچشیده ،
قدر بهار را نمی داند
سؤز = حرف ، سخن
سؤز دئدیگین دمیردی ، دؤیدوخجه اوزانار : حرف مثل آهن هست هر چه بکوبی درازتر می شود.
سؤزوم آغزیمدا قالدی : حرفم ناتمام ماند.
سؤزوم چیخینجا ، جانیم چیخایدی : جانم دربیاید و حرفم درنیاید.
سؤزو اوزالدارسان اوزانار : حرف را کش بدهی دراز می شود.
سؤزون چورویون چیخاردیر : آنقدر حرف را می گوید و می گوید که آدم را خسته می کند.
سؤز سؤزو گتیره ر ، ارشین بئزی : صحبت موجب ادامه پیداکردن صحبت می شود و متر اندازه گیری موجب به میدان آمدن پارچه.
قورد : گرگ
قورد دومانلیغی سئوه ر : گرگ هوای مه آلود را دوست دارد.
قورددان قوزویا خئیر گلمز : از گرگ خیری به بره نمی رسد.
قورد اوره یی وار : دل گرگ دارد.
قوردونان قویون یئییر ، چوبانینان آغلییر : همراه گرگ گوسفند می خورد ، همراه
چوپان می گرید.
قویونون یاخجی سی قوردا قسمت اولار : گوسفند خوب قسمت گرگ می شود.
قورددان اولان قورد اولار : عاقبت گرگ زاده گرگ شود.
قورد اوغلو قورد اولار : گرگ زاده گرگ شود.
ائل : ایل ، طایفه ، قوم ، مردم ، جماعت
ائل گوجو ، سئل گوجو ، یئل گوجو : نیروی خلق ، نیروی سیل و باد است.
ائل سؤزو حق سؤزو : عقیده مردم حق است.
ائل بیر اولسا ، گوجو کاران سیندیرار : اگر مردم متحد شوند ، نیرویشان کنده درخت
را می شکند.
ائل آغزی چووال آغزی : زبان مردم را نمی توان بست.
ائل قازانینان آش قاینادیر: کار دیگران را به حساب خودش می نویسد.
پالازا بورون؛ ائلینن سورون !
ائلینن الله اکبر !
معادل: همرنگ جماعت شو
ات : گوشت
اته باخما دونا باخ ، ایچینده کی جانا باخ:
تن آدمی شریف است به جان آدمیت
نه همین لباس زیباست نشان آدمیت
ات نن دیرناق اراسینا گیرن چورویوب چیخار : هر چه بین گوشت و ناخن فرو رود می
پوسد و دفع می شود
ات دیرناقدان آیریلماز : گوشت از ناخن جدا نمی شود.
اتی ده ییرماندا یئییب ، سویونو گتیریب بوردا قویوب باشی آلتینا : گوشت را در آسیاب
خورده ، آبش را آورده زیر سرش گذاشته
اتیمی یئییب سومویومه دایانمیشام : گوشتم را خورده به استخوانم تکیه زده ام
بیر نئچه آتاسؤزلری
دئییر یولدان کئچن ایت گل منی قاپ = می گوید کسی که از راه می گذری بیا و مرا
گاز بگیر
زفت زه رک دن یاغ چیخاردیر = فشار باعث می شود که از بزرک روغن بیرون بریزد.
سؤز وار گلر گئچر ، سؤز وار دلر گئچر = سخنی هست که گفته می شود و می
گذرد ، سخنی هست که گفته می شود و دل و جگر را سوراخ می کند و می گذرد.
آز دئی ، سؤز دئی = کم گوی و گزیده گوی چون در
الیم یاندی ، آغزیما تپدیم = دستم سوخت و به دهانم فرو کردم.
ایشی دوشنده آختارار ، ایشیم دوشنده قاوالار = وقتی کاری با من دارد دنبالم می
گردد ، وقتی کاری باهاش دارم فراری ام می دهد.
ایت
ایت ایتینه ن بوغوشدو ، یولچویا گیره وه دوشدو
ایت ایتی نن ساواشاندا ، قورد کؤرپونو آشیب کئچر
ایت ایته بویورار ، ایت ده قویروغونا
ایت ایتین قویروغونو آیاخلاماز
ایت ایت لیغین ترگیتسه ، سومسونمه غین ترگیتمز
یک ضرب المثل
آن کس که نداند و بداند که نداند
لنگان خرک خویش به مقصد برساند
او کس کی هئچ نه بیلمیر
اؤزوده بیلیر کی بیلمیر
مینه ر چلاق ائششه یه
آخیر چاتار منزیله
اتا سؤزلرینین گولوستانی
ایشین دوشدو ساریق باشا
باشین دیه ر داشدان داشا
یاپیش گینان آیری خیشا
گئت او باشا گل بو باشا
هر آغاجدا بار اولماز
هئیوا اولماز نار اولماز
آختار اؤزونه یار تاپ
مندن سنه یار اولماز
هامی یا گلر ، گؤزو آلا
ساچی قارا قلم قاش
بیزه ده گلر ، ساللاق بورون
میریق دوداق ، کئچل باش
حسن ده قلیان چکر
حسین ده قلیان چکر
تنباکو چوخ اولاندا
سیچان دا قلیان چکر
گئتدی گؤره بیلمه سن
ییغدی هؤره بیلمه سن
اونو کی سن دئییرسن
اونو دای گؤره بیلمه سن
گولمه گولونج اولانا
خمیری لینج اولانا
اؤزون ده گولونج اولارسان
خمیری لینج اولارسان
آتاسؤزلرینین گولوستانیندان بیر نئچه بایاتی
من اؤلورم چیچکدن
اؤرت اوستومو ایپک دن
یاد اغلار یالان آغلار
آنام آغلار اورکدن
کئچلین هندی باشی
ائششه یه میندی باشی
او تایدا داعوا دوشدو
بو تایدا سیندی باشی
کهلیکین دیمدیکی قان
دیلی قان دیمدیکی قان
آقادینسه سؤز اولماز
نوکرین دیندیکی قان
من
من قاچیرام موللادان ، موللا گلیر آرخادان
من فرار می کنم از ملا ، ملا می آد از پشت سر
من قاچیرام بلادان ، بلا گلیر دالیمجان
من فرار می کنم از بلا ، بلا می آد دنبالم
من دئییرم خدیمم ، بو دئییر نئچه اوغلون وار؟
من می گویم خواجه ام ، می پرسد چند تا پسر داری ؟
من سنی به ینمه دیم بالاما ، سن منیم باغیمی بولاما
من تو را برای بچه ام نپسندیدم ، تو باغم را به هم نزن
منه باخ نه حالدایام ، یارا باخ نه ساللانیر
نگاه کن من در چه حالی ام ، نگاه کن به یار که چه ناز و عشوه
می آد
منی آپاران سویا آراز دییه رم
به آبی که مرا ببرد ارس می گویم
منی یئمیین قوردا کؤپک دییه رم
به گرگی که مرا ندرد ، توله سگ می گویم
شریک
شریک یاخجی اولسایدی ، آللاه اؤزونه بیرین یارالداردی
شریکلی قازان گئج قاینار
شریکلی قازان قایناماز
شریکلی اتی ایت یئمه ز
هر
هر ائوین بیر یولو وار
هر کندین بیر دبی وار
هر اوزووه گوله نی اؤزووه دوست بیلمه
هر ضرر بیر عاغیل آرتیرار
هر اوچان قوشونان اوچمازلار
هر یازان شاعر اولماز
هر اوخویان موللا اولماز
هرنه
هر نه تؤکه سن آشیوا ، آخیر چیخار قاشیغیوا
هر چه توی آش ات بریزی ، آخر از قاشق خودت بیرون می اید.
هرنه اکرسن ، اونودا بیچرسن
هر چه بکاری همان را درو می کنی
هر نه دئسه ن یئتیشسین اؤزووه
هر چه( فحش و ناسزا ) بگوئی به خودت برسد
هر نه ائله رسن اؤزووه ائله رسن
هر چه کنی به خود کنی
گر همه نیک و بد کنی
اوشاق نه دی فیشنگ نه دی
اوشاق دویدوم بیلمز
اوشاق آششیغی اویناماق اوچون ییغار
اوشاغیم عزیز تربیتی اؤزوندن عزیز
اوشاق سؤزون دوزون دئیه ر
اوشاق اولان ائوه گناه اولماز
اوشاغا سؤز دئی اؤزون ده گئت دالیسیجا
سیچان : موش
سیچان دلیین ساتین آلیر
سیچان اؤلدورمک پیشینین اویناماغی دیر
سیچان بالاسی توربا کسه ر
سیچان اولمامیشدان چووال دیبی کسیر
من نه ن سیچان پیشیک اویناما
سیچان کیمین بیر گؤزو دلیک دئشیک دی
سیچان گؤه نده پلنگه دؤنور ، پلنگ گؤرنده سیچان دلیگین ساتین
آلیر
اوغول
اوغول آرخادیر ، قیز یاراشیق
اوغول نادهیم اولسا ، درد اؤلدوره رآتانی
اوغلوم اوغول اولسا ، نئینیر آتا مالینی
اوغلوما اوشاقلیقدا قیز وئرن چوخ اولار
اوغول منیم دیر اگر ، بیلیرم نه قوشون یومورتاسی دیر
گؤز
گؤز گؤرمه سه اوره ک سئومه ز
گؤزومون نورودور اوره ییمین طاقتی
گؤزونون کؤکو سارالدی
قارنی دویور گؤزو دویمور
گؤز ایسته دیغی گؤزله باخار
گؤزوم گؤردو ، کؤنلوم سوویدو ، گوناهیم نه دی سیز دئیین
گؤز گؤرمز ، اوز اوتانماز
گؤز گؤردوغونو دانماز
گؤز نه دن قورخار ؟ گؤردویوندن
کوهنه = کهنه
کوهنه قورد یولون آزماز
کوهنه کنده ته زه دارقا گلیب
کوهنه کنده ته زه دب قویور
کوهنه دونون یاماقیندان بللی دیر
کوهنه پامبیق بئز اولماز
کوهنه عادت باشدان چیخماز
سن = تو
۱ - سن دئییه ن اولسون ، قال یاتسین = هر چی تو میگی قبول می کنیم بلکه دعوا بخوابه
۲ - سن آقا من آقا به بو اینکلری کیم ساغا ؟ = هم تو آقائی هم من ! آخر این گاوها را چه کسی بدوشد ؟
۳ - سن آغاجی آل اله ، گوناهکار اؤزون به لر = تو چماق را به دستت بگیر ، گناهکار خودش را از ترس خیس می کند.
۴ - سن ویراندا سو چیخیر ، من ویراندا قان؟ = چی شده وقتی تو می زنی جاش آب می ریزد ، وقتی من می زنم خونریزی می شود ؟
۵ - سن ده لی من یئتیم = تو دیوانه ای و من یتیم
۶ - سن سؤزو آت یئره ، صاحابی گؤتوره ر = تو حرفت را بزن ، صاحبش می فهمد که منظورش توئی
۷ - سن سایدیغین سای گولوم ، گؤر فلک نه سایاجاخ = تو ظلم کن ببین فلک با تو چه می کند
۸ - سن کیم ، من کیم ؟ = من و تو چه سلام و علیکی با هم داریم ؟
۹ - سن دوزا گئده نده ، من دوزدان گلیردیم = وقتی تو دنبال نمک می رفتی من برگشته بودم./ کاری که تو الان شروع می کنی خیلی وقته که من انجام داده ام.
۱۰ - سن اؤزووه دوست قازان بالا دوشمن اوجاق باشیندا= تو سعی کن برای خودت دوست دست و پا کنی ، دشمن سر اجاق هست.
بو آتا سؤزلرینی ده محرم منصوری زاده گؤنده ریب
سن یولداشوی چوخ ایسته؛ پایوی آلله دان ایسته! با شریکت مهربان باش و روزیت را از خدا بخواه!
سنون اومودوا قالان، آج یاتار ! : کسی که به امید تو باشد؛ گرسنه می خوابد!
سنین کین ییاخ؛ منیم کین اویناداخ! = سهم تو را بخوریم و با سهم من بازی کنیم!
